Ba báo cáo tài chính của startup: vì sao có kế hoạch lãi vẫn có thể hết tiền

Ba báo cáo trả lời ba câu hỏi khác nhau

Phần lớn founder gọi vốn lần đầu chỉ gửi một bảng: doanh thu trừ chi phí ra lợi nhuận. Nhà đầu tư đọc bảng đó xong vẫn chưa trả lời được câu hỏi họ quan tâm nhất: công ty còn tiền đến tháng nào?

Lý do là lợi nhuận và tiền mặt là hai thứ khác nhau. Một bộ hồ sơ tài chính đầy đủ có ba báo cáo, mỗi báo cáo trả lời một câu hỏi riêng. Không báo cáo nào thay được báo cáo nào.

Bài này đi qua cả ba bằng một ví dụ: một startup SaaS giả định, gọi vốn ba đợt trong 36 tháng. Toàn bộ số liệu lấy từ mẫu Excel đính kèm, nên bạn có thể mở file và đối chiếu từng con số.

• Kết quả kinh doanh: công ty đang lãi hay lỗ, và vì sao?
• Lưu chuyển tiền tệ: tiền thật sự vào và ra bao nhiêu mỗi tháng?
• Cân đối kế toán: đến thời điểm này, công ty đang có gì và nợ ai?

Kết quả kinh doanh: lỗ bao nhiêu, và lỗ vì đâu

Trong ví dụ, doanh thu năm 1 là khoảng 0,5 tỷ, năm 2 là 2,9 tỷ và năm 3 là 8,2 tỷ. Biên lợi nhuận gộp giữ ở 78%. Dù vậy, EBITDA vẫn âm cả ba năm, lần lượt khoảng −3,7 tỷ, −4,1 tỷ và −2,3 tỷ. Công ty chưa có lãi hoạt động trong 36 tháng.

Với SaaS gọi vốn sớm, điều này bình thường. Nhà đầu tư không dừng ở con số lỗ mà nhìn vào cấu trúc của nó. Chi phí nào đang tăng nhanh hơn doanh thu? Khoản lỗ nhỏ dần hay to dần? Ở năm 3, khoản lỗ đã bắt đầu thu hẹp dù đội ngũ đông hơn. Đó là tín hiệu mô hình kinh doanh đang dần tự đứng được.

Mẫu tách chi phí hoạt động thành ba nhóm: R&D, bán hàng & marketing, và quản lý. Cách chia này cho người đọc thấy tiền đang được tiêu vào làm sản phẩm, đi tìm khách hay vận hành bộ máy. Nếu cần xem lại EBITDA hay biên gộp là gì, bạn tra ở trang Thuật ngữ.

Lưu chuyển tiền tệ: báo cáo quyết định sống còn

Đây là báo cáo nhà đầu tư mở đầu tiên, và cũng là báo cáo founder hay bỏ qua nhất.

Trong ví dụ, năm 1 lỗ khoảng 3,77 tỷ nhưng tiền thực chi ra, trước khi tính vốn góp, là khoảng 3,88 tỷ. Phần chênh lệch đến từ tiền mua laptop và thiết bị. Khoản này chi ra ngay nhưng chỉ được tính vào chi phí dần qua khấu hao. Ngược lại, việc trả nhà cung cấp sau 30 ngày trong khi thu tiền khách sau 15 ngày giúp dòng tiền dễ thở hơn một chút.

Con số đáng chú ý nhất trong cả file: tiền mặt thấp nhất chỉ còn khoảng 133 triệu, rơi vào tháng 5, đúng một tháng trước khi nhận vốn pre-seed. Trên giấy, kế hoạch không bao giờ âm tiền. Trên thực tế, chỉ cần vòng pre-seed chậm một tháng, và gọi vốn chậm là chuyện thường xảy ra, công ty sẽ không trả nổi lương tháng 6.

Nhà đầu tư có kinh nghiệm sẽ thấy điểm này trong vài giây. Họ sẽ hỏi: "Nếu vòng này đóng trễ hai tháng thì sao?" Bạn nên tìm ra câu trả lời trước khi họ hỏi.

"Lợi nhuận là quan điểm, tiền mặt là sự thật."

— My Nguyễn

• Nhìn tháng tiền mặt thấp nhất, không chỉ số dư cuối năm
• Tách dòng tiền trước huy động vốn để thấy mức đốt tiền thật mỗi tháng
• Nếu tiền thấp nhất sát 0 ngay trước tháng nhận vốn, kế hoạch đang đặt cược vào việc gọi vốn đúng hạn

Cân đối kế toán: đã đốt bao nhiêu phần vốn

Bảng cân đối thường bị founder coi là thủ tục kế toán, nhưng nó trả lời một câu hỏi rất thực tế: tiền của cổ đông đã đi đâu.

Cuối năm 3 trong ví dụ, tổng vốn góp là 19,5 tỷ và lỗ lũy kế khoảng 10,3 tỷ. Như vậy hơn một nửa số vốn đã được dùng để đổi lấy doanh thu và đội ngũ. Phần còn lại nằm chủ yếu ở tiền mặt, khoảng 9,3 tỷ.

Hai kiểm tra nhà đầu tư luôn làm:

• Tổng tài sản phải bằng tổng nguồn vốn ở mọi tháng. Mô hình lệch cân đối cho thấy công thức có lỗi, và người đọc sẽ nghi ngờ mọi con số khác
• Lỗ lũy kế so với vốn góp: đã tiêu bao nhiêu phần, và phần đó đổi được cột mốc gì
• Mẫu có sẵn sheet Kiem_tra, tự so hai vế cân đối cho cả 36 tháng và báo OK hoặc LỖI.

Ba báo cáo nối với nhau như thế nào

Ba báo cáo không phải ba bảng tính độc lập. Lợi nhuận sau thuế ở báo cáo kết quả kinh doanh là dòng đầu tiên của báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Tiền cuối kỳ ở báo cáo lưu chuyển tiền tệ là dòng tiền mặt trên bảng cân đối. Lỗ lũy kế trên bảng cân đối là tổng lợi nhuận các tháng cộng lại.

Nếu ba báo cáo được liên kết đúng, sửa một giả định sẽ làm cả ba cùng thay đổi. Ví dụ, khi tăng CAC, doanh thu giảm, tiền thấp nhất giảm theo, và bảng cân đối vẫn khớp. Đó chính là thứ nhà đầu tư kiểm tra khi họ tự sửa vài ô trong file của bạn.

Nếu bạn đang ở bước dựng mô hình từ đầu, hãy đọc thêm bài về cấu trúc mô hình tài chính và bài về bảy biến số của SaaS trong mục Cẩm nang.

Dùng mẫu đính kèm để làm bản của bạn

Mẫu Excel đính kèm có đủ ba báo cáo được liên kết sẵn cho 36 tháng, cùng một Dashboard tổng hợp: nhu cầu vốn bổ sung, tiền mặt thấp nhất và thời điểm xảy ra, burn trung bình, tháng EBITDA dương đầu tiên và 6 KPI SaaS.

Bạn chỉ nhập vào ô nền vàng, theo thứ tự: nhân sự, chi phí cố định, giả định ngành, kế hoạch gọi vốn. Ba báo cáo tự tính.

Trước khi gửi cho nhà đầu tư, hãy thử lùi tháng nhận vốn thêm hai tháng và xem Dashboard báo gì. Nếu dòng "Nhu cầu vốn bổ sung tối thiểu" lớn hơn 0, bạn biết mình cần xin thêm bao nhiêu, hoặc cần cắt chi phí nào.