Trình bày số liệu cho nhà đầu tư: chọn biểu đồ nào, tránh tám lỗi nào

Người đọc chỉ cho bạn vài chục giây

Một nhà đầu tư thiên thần nhận hàng chục báo cáo nhà đầu tư và pitch deck mỗi tháng. Họ không đọc từng ô số. Họ nhìn dòng tiêu đề, nhìn hướng đi của biểu đồ, rồi quyết định có đọc tiếp hay không.

Vì vậy việc của bạn không phải là đưa thật nhiều số, mà là làm cho kết luận hiện ra ngay: doanh thu đang tăng hay chững, tiền còn đủ bao lâu, rủi ro nằm ở đâu. Một biểu đồ đúng giúp người đọc thấy điều đó trong một cái liếc. Một biểu đồ sai làm họ nghi ngờ cả những con số đúng.

Bắt đầu từ câu hỏi, không từ loại biểu đồ

Trước khi chọn biểu đồ, viết nốt câu "người đọc cần thấy...". Câu trả lời quyết định loại biểu đồ, rồi mới tới dạng dữ liệu bạn đang có. Bảng dưới gom những câu hỏi startup giai đoạn sớm hay gặp.

Tám lỗi hay gặp và cách sửa

Mỗi hình dưới đây vẽ cùng một bộ số theo hai cách: bên trái là cách hay gặp trong pitch deck và báo cáo của startup, bên phải là cách sửa. Số liệu chỉ để minh hoạ.

Lỗi 1. Cột không bắt đầu từ 0. Cắt trục làm chênh lệch 4% trông như gấp năm lần, và người đọc có kinh nghiệm nhận ra ngay. Đường thì được phóng to, cột thì không.

Lỗi 2. Tô màu mọi thứ. Để xám phần bối cảnh, chỉ một màu cho điểm bạn muốn người đọc nhìn, ví dụ tháng báo cáo hay điểm bán đang lỗ.

Lỗi 3. Bắt người đọc dò chú giải. Ghi tên ngay cạnh đường, ghi số ngay trên cột.

Lỗi 4. Xếp theo thứ tự chữ cái. Thanh xếp theo giá trị tự kể câu chuyện. Chỉ giữ thứ tự tự nhiên cho thời gian và tuổi nợ.

Lỗi 5. Biểu đồ tròn bảy, tám lát. Mắt không so được các lát mỏng; đổi sang thanh ngang đã xếp.

Lỗi 6. Dự báo là một đường duy nhất. Dự báo là một khoảng; vẽ ba kịch bản hoặc một dải sẽ thật hơn và đỡ bị hỏi vặn.

Lỗi 7. Tiêu đề chỉ là tên chỉ số. "Doanh thu theo tháng" không nói gì. Viết kết luận làm tiêu đề, để tên chỉ số ở dòng nhỏ.

Lỗi 8. Hai trục tung trên một hình. Hai trục cho phép vẽ ra bất kỳ mối tương quan nào bạn muốn. Tách thành hai khung chung trục thời gian, hoặc quy cả hai về chỉ số 100.

Tiêu đề nói kết luận: viết lại thế nào

Cùng một biểu đồ, tiêu đề kết luận giúp người đọc biết phải nhìn vào đâu. Vài ví dụ viết lại:

Tiêu đề kết luận phải đúng với số. Nếu số không ủng hộ câu bạn muốn viết, sửa câu, đừng sửa biểu đồ.

Bốn cấp độ phân tích, và báo cáo tốt dừng ở đâu

Số liệu trả lời được bốn loại câu hỏi, câu sau khó hơn và đáng giá hơn câu trước. Phần lớn báo cáo của startup dừng ở cấp một.

Một báo cáo nhà đầu tư tốt có đủ cấp một, giải thích được cấp hai, nêu rủi ro ở cấp ba và kết bằng một hai lời nhờ cụ thể ở cấp bốn.

• Mô tả: chuyện gì đã xảy ra. Doanh thu, chi phí, tiền mặt tháng này.
• Chẩn đoán: vì sao. Doanh thu tăng nhờ kênh nào, chi phí vượt ở khoản nào.
• Dự báo: sắp xảy ra gì. Với mức đốt tiền hiện tại thì hết tiền tháng nào, tuần nào tiền xuống thấp nhất.
• Đề xuất: nên làm gì. Cắt khoản nào, cần nhà đầu tư giúp việc gì.

Số đặc thù của startup Việt cần nói rõ

Ba chỗ dưới đây là nơi số của startup Việt hay bị đọc sai. Hình minh hoạ chỗ đầu tiên: từ giá trị đơn đặt tới doanh thu thực, vẽ bằng biểu đồ cầu.

• Giá trị đơn đặt khác doanh thu thực. Bán hàng trả tiền khi nhận (COD) có phần đơn bị từ chối, hoàn, huỷ. Báo doanh thu sau hoàn huỷ, và tính CAC, ROAS trên doanh thu thực.
• Doanh thu đã xuất hoá đơn khác tiền đã thu. Bán cho doanh nghiệp thường bị trả chậm 60, 90 ngày; nêu số phải thu và phần quá hạn cạnh doanh thu.
• Mùa Tết làm lệch so sánh tháng trước. Tháng 1, tháng 2 nên so cùng kỳ năm trước, và tách khoản thưởng Tết khỏi chi phí thường xuyên khi tính tốc độ đốt tiền.
• Đơn vị thống nhất. Chọn triệu hoặc tỷ đồng cho cả báo cáo, ghi rõ ở đầu trang.
• Nói rõ số chưa kiểm toán. Một dòng chân trang là đủ, và nó giúp bạn không bị coi là phóng đại khi số sau này được điều chỉnh.

Dùng thử dashboard mẫu

fundraising.vn có năm dashboard mẫu làm theo các nguyên tắc trên. Bạn nhập số ngay trên trang, không cần tài khoản, rồi in, lưu PDF hoặc tải Excel có công thức để sửa tiếp. Chưa nhập gì thì mỗi dashboard hiện số ví dụ của một startup giả định để bạn xem trước.

Cách chọn biểu đồ và các nguyên tắc trong bài tham khảo CM Dashboard Atlas của Christian Martinez, viết lại cho bối cảnh startup Việt Nam.

• Báo cáo nhà đầu tư hằng tháng: một trang số chính, xu hướng 6 tháng, runway và bốn khối chữ.
• Runway và dòng tiền 13 tuần: số dư từng tuần, tuần tiền thấp nhất, mức tối thiểu cần giữ.
• Chuỗi F&B: lợi nhuận tại từng điểm bán và thời gian hoàn vốn mở điểm.
• Thương mại điện tử: phễu, doanh thu thực sau hoàn huỷ, ROAS.
• Công nợ phải thu: tiền đang nằm ở khách theo tuổi nợ và số ngày thu tiền.