Gọi vốn

Nói ngắn gọn

Gọi vốn là việc huy động tiền từ bên ngoài để phát triển doanh nghiệp. Với startup, cách phổ biến nhất là bán một phần quyền sở hữu công ty cho nhà đầu tư, đổi lấy tiền để tăng trưởng nhanh hơn mức doanh thu tự có cho phép.

Nhà đầu tư không cho vay. Họ chấp nhận mất trắng nếu công ty thất bại, đổi lại kỳ vọng phần sở hữu đó tăng giá trị nhiều lần khi công ty lớn lên, được bán hoặc niêm yết (exit).

Các nguồn vốn và khác biệt của chúng

Phần lớn nội dung trên fundraising.vn nói về nguồn đầu tiên, vì đó là nguồn founder lần đầu thường ít hiểu nhất.

Bán cổ phần nghĩa là gì, nói bằng số

Công ty của bạn được nhà đầu tư định giá 24 tỷ trước khi nhận tiền (định giá pre-money). Họ đầu tư 6 tỷ. Công ty phát hành thêm cổ phần mới cho họ, và sau vòng này họ sở hữu 6 chia 30, tức 20% công ty.

Hai điều founder lần đầu hay hiểu nhầm. Thứ nhất, 6 tỷ đi vào tài khoản công ty để chi cho kế hoạch kinh doanh, không phải vào túi người sáng lập. Thứ hai, người sáng lập không bán cổ phần của mình; số cổ phần của họ giữ nguyên, chỉ tỷ lệ giảm từ 100% xuống 80% vì tổng số cổ phần tăng lên. Hiện tượng đó gọi là pha loãng.

Trường hợp người sáng lập bán lại một phần cổ phần đang có của mình cho nhà đầu tư thì gọi là bán cổ phần thứ cấp. Tiền khi đó vào túi người bán, công ty không nhận được đồng nào. Ở vòng sớm, việc này hiếm và thường khiến nhà đầu tư e ngại.

Nhà đầu tư kiếm tiền thế nào, và vì sao bạn cần hiểu điều đó

Một quỹ đầu tư mạo hiểm đầu tư vào nhiều công ty, biết trước phần lớn sẽ thất bại hoặc chỉ hòa vốn. Toàn bộ lợi nhuận của quỹ thường đến từ một vài công ty tăng giá trị hàng chục lần. Vì vậy, với mỗi công ty, câu hỏi thật của họ là: nếu mọi thứ suôn sẻ, công ty này có thể lớn tới mức trả lại cả quỹ không?

Điều này giải thích nhiều câu hỏi tưởng như khó chịu: vì sao họ hỏi về quy mô thị trường, về tốc độ tăng trưởng, về việc sau này ai sẽ mua công ty (exit). Một doanh nghiệp có lãi đều đặn nhưng khó lớn gấp nhiều lần vẫn là doanh nghiệp tốt, chỉ là không hợp với quỹ mạo hiểm. Với doanh nghiệp đó, vốn vay, tài trợ hoặc tự nuôi bằng doanh thu thường hợp hơn.

Nhà đầu tư thiên thần dùng tiền của chính mình nên linh hoạt hơn: họ có thể đầu tư vì tin người sáng lập, vì hiểu ngành, hoặc vì muốn giúp. Nhưng họ cũng kỳ vọng phần sở hữu tăng giá trị theo thời gian.

Ai đầu tư vào startup ở Việt Nam

• Nhà đầu tư thiên thần và mạng lưới thiên thần: thường là người đầu tiên bỏ tiền, séc từ vài trăm triệu tới vài tỷ.
• Vườn ươm và chương trình tăng tốc: đổi một khoản tiền nhỏ hoặc hỗ trợ lấy một phần cổ phần, kèm cố vấn và mạng lưới.
• Quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước và khu vực: từ vòng pre-seed hoặc seed trở lên, mỗi quỹ có khẩu vị riêng về ngành và giai đoạn.
• Quỹ của tập đoàn (CVC): đầu tư khi startup liên quan tới chiến lược kinh doanh của họ.
• Chương trình tài trợ và hỗ trợ của nhà nước, tổ chức quốc tế: không lấy cổ phần nhưng yêu cầu hồ sơ và báo cáo.

Danh mục các quỹ và chương trình đang hoạt động, kèm khẩu vị đầu tư, có ở trang nguồn vốn. Muốn biết nguồn nào hợp với mình, dùng công cụ tìm nguồn vốn phù hợp.

Khi nào nên gọi vốn

• Khi tiền là thứ thực sự đang giới hạn tốc độ, không phải sản phẩm hay việc hiểu khách hàng. Đã thấy rõ bỏ thêm tiền vào đâu thì ra thêm kết quả.
• Khi đã có một ít bằng chứng có người cần. Gọi vốn chỉ bằng ý tưởng rất khó, kể cả ở vòng angel.
• Khi còn đủ runway, ít nhất 9 tới 12 tháng. Một vòng thường mất 3 tới 6 tháng.

Khi nào không nên

• Khi mô hình kinh doanh không có khả năng lớn gấp nhiều lần. Nhà đầu tư mạo hiểm cần một số ít khoản thắng lớn để bù cho phần lớn khoản thua, nên doanh nghiệp tăng trưởng đều nhưng giới hạn không hợp với họ, dù đó vẫn là một doanh nghiệp tốt.
• Khi doanh thu đã đủ nuôi tăng trưởng mong muốn. Gọi vốn tốn nhiều tháng của người sáng lập và lấy đi một phần sở hữu.
• Khi chưa sẵn sàng chia sẻ quyền quyết định và báo cáo định kỳ cho cổ đông bên ngoài.

Các vòng theo thứ tự

Startup thường đi qua nhiều vòng, mỗi vòng ứng với một mức bằng chứng: vòng angel (ý tưởng và đội ngũ), pre-seed (sản phẩm và tín hiệu đầu tiên), seed (doanh thu đang tăng), rồi Series A (mô hình đã kiểm chứng, sẵn sàng mở rộng). Mỗi vòng bán ra thêm một phần công ty, nên tỷ lệ của người sáng lập bị pha loãng dần.

Một vòng gọi vốn diễn ra thế nào

• Chuẩn bị: pitch deck, mô hình tài chính, bảng cổ phần, hồ sơ pháp lý.
• Tìm đúng nhà đầu tư: quỹ và angel có khẩu vị đúng giai đoạn, đúng ngành.
• Tiếp cận, ưu tiên qua người giới thiệu, rồi gặp và trả lời câu hỏi.
• Nhận term sheet, đàm phán điều khoản.
• Thẩm định, ký hợp đồng, nhận tiền.

Founder lần đầu thường hiểu sai điều gì

• Coi gọi vốn là thành công. Gọi được vốn chỉ có nghĩa bạn có thêm thời gian và tiền để chứng minh điều mình nói; áp lực tăng lên, không giảm đi.
• Gửi deck cho càng nhiều nhà đầu tư càng tốt. Gửi cho đúng 30 tới 50 người đầu tư đúng giai đoạn, đúng ngành hiệu quả hơn nhiều so với 300 thư gửi hàng loạt.
• Nhận tiền của người quen mà không có giấy tờ. Vài trăm triệu "góp vui" không ghi nhận đúng cách sẽ thành rắc rối lớn nhất khi thẩm định ở vòng sau.
• Chỉ nhìn định giá. Điều khoản trong term sheet (quyền ưu tiên, quyền phủ quyết, ESOP) nhiều khi quan trọng hơn vài tỷ định giá.
• Quên chi phí thời gian. Trong 3 tới 6 tháng gọi vốn, người sáng lập dành phần lớn thời gian cho nhà đầu tư, nên doanh nghiệp cần một người khác giữ nhịp vận hành.

Tự kiểm tra trong một phút

• Nhà đầu tư bỏ 6 tỷ vào công ty định giá pre-money 24 tỷ. Tiền đó vào đâu, và họ sở hữu bao nhiêu? (Đáp án: vào tài khoản công ty; họ sở hữu 20%.)
• Doanh nghiệp của bạn có lãi đều 15% mỗi năm nhưng thị trường khó lớn thêm. Quỹ mạo hiểm có phải nguồn vốn hợp nhất không? (Đáp án: thường là không; vốn vay hoặc tự nuôi bằng doanh thu hợp hơn.)
• Bạn còn 4 tháng runway. Có nên bắt đầu gọi vốn bây giờ không? (Đáp án: nên, ngay lập tức, nhưng một vòng thường mất 3 tới 6 tháng nên cần chuẩn bị cả phương án cắt giảm chi phí.)

Nếu đây là lần đầu bạn gọi vốn, đi theo hướng dẫn gọi vốn lần đầu hoặc đo mức sẵn sàng bằng công cụ điểm sẵn sàng gọi vốn.